Zmiany wsteczne

W komórkach i tkankach występują przede wszystkim zmiany stanu fizykochemicznego i biochemicznego. Niekiedy jednak, wskutek zabu­rzeń przemiany materii, mogą wystąpić zmiany struktury. Początkowo są one nieuchwytne w badaniach mikroskopowych, w późniejszych wszakże okresach uszkodzenia komórek i tkanek stają się widoczne w postaci zmian patologicznych. Te uchwytne następstwa daleko już zwykle posuniętych zaburzeń przemiany materii nazywane są zmianami wstecznymi. Zmiany te dzielone są na: zaniki, zwyrodnie­nia i martwice.

Zanik

Zanik (atrophia) jest to proces polegający na stopniowym zmniej­szaniu się masy narządu czy komórki. Spowodowany jest zwykle zmniejszeniem się masy poszczególnych komórek oraz substancji mię­dzykomórkowej danego narządu. Liczba komórek początkowo się nie zmienia. W zanikach dalej posuniętych zmniejsza się również liczba komórek, co może niekiedy doprowadzić do prawie całkowitego zani­ku narządu. Zanik jest wyrazem względnej przewagi procesów rozpadu (dysymilacji) nad procesami przyswajania (asymilacji), przy czym:

1)  procesy asymilacji mogą być prawidłowe, lecz dysymilacja prze­waża: dochodzi wówczas do braku materiałów energetycznych i ko­mórka spala własną protoplazmę; takie zjawisko występuje np. w go­rączce;

2)  dysymilacja jest na prawidłowym poziomie, ale asymilacja obniża się z powodu braku składników odżywczych (głód);

3)  natężenie obydwu procesów jest obniżone, jednak proces dysymi­lacji przeważa: takie warunki występują u ludzi w podeszłym wieku.

Zaniki nie zawsze są procesami patologicznymi. Występują również w warunkach prawidłowych i wówczas nazywane są zanikami fizjolo­gicznymi.

Zaniki fizjologiczne, określane najczęściej nazwą inwolucji, występują w różnych okresach życia, nawet już w stadium zarodko­wym, a natężenie tych procesów wzrasta w ciągu życia osobniczego.

U płodu ulega inwolucji np. błona źreniczna, u noworodka — naczynia pępkowe, u dzieci — grasica, a w znacznym stopniu również tkanka chłonna gardła i przewodu pokarmowego. W wieku dojrzałym zanikają w pewnym stopniu narządy nie pracujące, zwłaszcza mięśnie oraz macica po porodzie i sutki po zakończeniu kar­mienia. W okresie przekwitania zanikają gruczoły płciowe. W późniejszym okresie starości występuje stopniowy zanik wszystkich narządów i tkanek, zwany zanikiem starczym.

Zanik starczy nie jest spowodowany czynnikami chorobotwór­czymi, jest po prostu wynikiem starzenia się – procesu obejmującego cały organizm. Wskutek fizjologicznego obniżenia się sprawności ko­mórek (wyczerpania), procesy asymilacji są znacznie obniżone w po­równaniu z procesami dysymilacji. Największe zaniki występują w tkankach najbardziej zróżnicowanych i najintensywniej pracujących, takich jak tkanka nerwowa, wątroba, mięsień sercowy. Skóra cienieje (silnie przeświecają przez nią naczynia krwionośne) i wiotczeje wsku­tek zaniku włókien sprężystych. Podściółka tłuszczowa i mięśnie rów­nież ulegają zanikowi. Wskutek zaniku elementów komórkowych zwiększa się procentowo ilość tkanki łącznej stanowiącej zrąb, a tkan­ka podskórna i mięśniowa stają się „łykowate”. Zęby wypadają (zanik miazgi zębowej), kości szkieletowe „kurczą” się w wymiarze poprzecz­nym i podłużnym, przez co obniża się wzrost. Natężenie procesów ży­ciowych coraz bardziej słabnie, wreszcie ustają one zupełnie i nastę­puje fizjologiczna śmierć ze starości.

Zaniki patologiczne, spowodowane czynnikami chorobotwórczymi, dzieli się ze względu na mechanizm ich powstawania na trzy zasadni­cze typy:

1) zaniki z niedoboru, rozwijające się przy niedostatecznym dopływie do tkanek składników potrzebnych do życia – czynników odżywczych i tlenu (głodzenie, niedokrwienie);

2) zaniki z ucisku wywieranego przez różne czynniki, który upośledza procesy przemiany materii w komórkach;

3) zaniki z nieczynności, w których znaczną rolę odgrywa zniesienie czynności neurotroficznej, czyli nerwowej regulacji zjawisk fizykochemicznych tkanki.

Następstwa zaników zależą od ich stopnia, rodzaju i umiejscowie­nia. W mniejszym lub większym stopniu każdy zanik jest szkodliwy. Zanik mózgu (np. w wyniku wodogłowia) prowadzi do szczególnie cięż­kich zaburzeń, a nawet do śmierci. Zanikające kości stają się kruche i łamliwe, mięśnie tracą zdolność kurczenia się, nerwy przestają prze­wodzić bodźce, a gruczoły tracą zdolność wydzielania. Skutki zaniku są mniej szkodliwe, jeśli pracę zanikłego narządu może przejąć narząd parzysty (drugie płuco, druga nerka, drugie jądro).

Both comments and pings are currently closed.

Comments are closed.